توسط : رژیم فستینگ یا روزهداری متناوب، در سالهای اخیر به یکی از محبوبترین روشهای کاهش وزن و بهبود سلامت متابولیک تبدیل شده است. بسیاری از افراد با هدف لاغری، کنترل قند خون، کاهش مقاومت به انسولین یا تنظیم اشتها به سراغ فستینگ میروند. با این حال، این روش همیشه بیخطر نیست و برای همه افراد نیز مناسب محسوب نمیشود.
اگرچه بسیاری از مطالعات نشان میدهند که فستینگ در برخی شرایط میتواند به کاهش وزن و بهبود بعضی شاخصهای متابولیک کمک کند، اما اجرای نادرست آن ممکن است باعث بروز عوارضی مانند سردرد، ضعف، افت انرژی، پرخوری جبرانی، اختلال خواب یا حتی بههمخوردن تعادل هورمونی شود. به همین دلیل، شناخت عوارض رژیم فستینگ و گروههایی که بیشتر در معرض خطر هستند، اهمیت زیادی دارد.
در این مقاله، مهمترین عوارض فستینگ، دلایل بروز آنها، علائم هشدار و روشهای کاهش خطر را بررسی میکنیم تا بتوانید تصمیم آگاهانهتری درباره اجرای این سبک غذایی بگیرید.
برای آشنایی بهتر با اصول پایه فستینگ، بهتر است ابتدا به [مقاله جامع رژیم فستینگ] مراجعه کنید و سپس این مقاله را مطالعه کنید.
فستینگ یک تجربه فردی است!
پیش از بررسی عوارض، باید بدانید که پاسخ بدن به فستینگ به شدت تحت تأثیر «ناهمگنی متابولیک» است. به این معنا که فستینگ برای فردی که با چاقی شکمی و مقاومت به انسولین دستوپنجه نرم میکند، ممکن است نتایج درخشانی داشته باشد، اما برای فردی با وزن نرمال یا استرس مزمن، میتواند فشار متابولیک شدیدی ایجاد کند. بنابراین، فستینگ نباید یک الگوی ثابت باشد، بلکه باید بر اساس نشانههای بیولوژیک بدن شما، «فردیسازی» شود.
دریافت رژیم فستینگ بدون صبحانه دریافت رژیم فستینگ بدون شام
عوارض فستینگ بسته به نوع الگوی انتخابی میتواند متفاوت باشد. برای مثال، فستینگهای ملایمتر مثل 12/12 یا 14/10 معمولاً با عوارض کمتری همراه هستند، در حالی که مدلهای سختتر مانند 16/8، روزهداریهای طولانی یا فستینگ روزدرمیان، احتمال گرسنگی شدید، افت انرژی، سردرد و پرخوری جبرانی را بیشتر میکنند. به همین دلیل، شدت عوارض فقط به خود فرد مربوط نیست، بلکه به نوع فستینگ، مدت ناشتایی، کیفیت تغذیه و میزان سازگاری بدن نیز بستگی دارد. هرچه فاصله ناشتایی طولانیتر باشد، احتمال بروز مشکلات در افراد حساس بیشتر میشود.
چرا رژیم فستینگ ممکن است عارضه ایجاد کند؟
فستینگ معمولاً با محدود کردن زمان غذا خوردن، کاهش تعداد وعدهها یا افزایش فاصله بین دریافتهای غذایی همراه است. همین تغییر در الگوی معمول غذا خوردن میتواند بر قند خون، سطح انرژی، تعادل هورمونی، خلقوخو و حتی کیفیت خواب اثر بگذارد.
عوارض فستینگ معمولاً به یکی یا چند مورد از عوامل زیر مربوط میشوند:
- کاهش بیش از حد دریافت کالری
- فاصله طولانی بین وعدههای غذایی
- کمآبی بدن
- دریافت ناکافی پروتئین، فیبر و ریزمغذیها
- همزمانی فستینگ با ورزش سنگین یا کمخوابی
- وجود بیماریهای زمینهای مانند دیابت، فشار خون پایین یا اختلالات هورمونی
به بیان ساده، مشکل معمولاً از خود فستینگ بهتنهایی نیست، بلکه از اجرای نامناسب یا ناسازگار بودن آن با شرایط جسمی فرد ایجاد میشود.
شایعترین عوارض رژیم فستینگ
۱) گرسنگی شدید و تحریکپذیری
یکی از اولین عوارضی که بسیاری از افراد در شروع فستینگ تجربه میکنند، گرسنگی شدید است. این گرسنگی در بعضی افراد با بیحوصلگی، تحریکپذیری، اضطراب یا کاهش تمرکز همراه میشود.
علت این حالت معمولاً به تطابق نداشتن بدن با فاصله طولانی بین وعدهها یا مصرف ناکافی غذاهای سیرکننده در پنجره غذایی مربوط میشود. اگر وعدهها پروتئین، فیبر و چربی سالم کافی نداشته باشند، احساس سیری دوام نمیآورد و فرد سریعتر دچار افت انرژی و میل شدید به غذا میشود.
۲) سردرد
سردرد از عوارض شایع در روزهای اول فستینگ است. این مشکل میتواند به دلیل کمآبی، افت قند خون، کاهش دریافت سدیم یا قطع ناگهانی کافئین ایجاد شود.
اگر فرد عادت به نوشیدن چای، قهوه یا سایر نوشیدنیهای کافئیندار داشته باشد و همزمان با شروع فستینگ مصرف آنها را نیز بهطور ناگهانی کم کند، احتمال بروز سردرد بیشتر میشود.
۳) ضعف، سرگیجه و افت انرژی
بعضی از افراد در زمان فستینگ دچار ضعف، لرزش، احساس بیحالی یا سرگیجه میشوند. این عارضه معمولاً زمانی دیده میشود که فاصله ناشتایی بیش از حد طولانی باشد یا کالری دریافتی در پنجره غذایی برای نیاز بدن کافی نباشد.
در برخی موارد نیز کمآبی، افت فشار خون یا افت قند خون میتواند باعث ایجاد این علائم شود. اگر این وضعیت تکرار شود، نشان میدهد که نوع فستینگ انتخابشده برای بدن فرد مناسب نیست یا نیاز به اصلاح جدی دارد.
۴) پرخوری جبرانی در پنجره غذایی
یکی از مشکلات مهم رژیم فستینگ این است که بعضی افراد در ساعات مجاز غذا خوردن، دچار پرخوری جبرانی میشوند. آنها پس از ساعتها گرسنگی، مقدار زیادی غذا در مدت کوتاه مصرف میکنند و اغلب به سمت غذاهای پرکالری، شیرین یا چرب میروند.
این وضعیت نهتنها میتواند کاهش وزن را مختل کند، بلکه ممکن است باعث احساس سنگینی، نفخ، نوسان قند خون و حتی افزایش وزن شود. در چنین شرایطی، فستینگ از یک ابزار تنظیم اشتها به عاملی برای بینظمی غذایی تبدیل میشود.
۵) اختلال در عملکرد ورزشی
اگر فرد همزمان با فستینگ تمرینات شدید یا طولانی انجام دهد، ممکن است با افت عملکرد ورزشی، خستگی زودرس یا کاهش توان بدنی مواجه شود. این مسئله بهویژه در تمرینات قدرتی، هوازی شدید یا ورزشهایی که نیاز به انرژی بالا دارند، بیشتر دیده میشود.
اثر فستینگ بر عملکرد ورزشی به نوع تمرین هم بستگی دارد. در فعالیتهای سبک مثل پیادهروی آرام، ممکن است فرد مشکل زیادی حس نکند، اما در تمرینات قدرتی، اینتروال، دویدن طولانی یا ورزشهای سنگین، افت انرژی و کاهش توان بدنی شایعتر است. همچنین اگر فرد بهدنبال عضلهسازی باشد، دریافت ناکافی پروتئین و کالری در پنجره غذایی میتواند ریکاوری و رشد عضلانی را مختل کند. بنابراین زمان تمرین، شدت آن و فاصلهاش از وعدههای غذایی باید با دقت تنظیم شود.
افرادی که هدف آنها عضلهسازی، افزایش قدرت یا بهبود عملکرد ورزشی است، باید فستینگ را با دقت بیشتری تنظیم کنند تا دریافت انرژی و پروتئین کافی حفظ شود.
۶) اختلال خواب
فستینگ میتواند از چند مسیر کیفیت خواب را تحت تأثیر قرار دهد. گرسنگی شبانه ممکن است باعث بیقراری، بیدار شدنهای مکرر یا سختتر خوابیدن شود. از طرف دیگر، اگر پنجره غذایی خیلی دیر باشد یا وعده آخر خیلی سنگین مصرف شود، خواب نیز سبکتر و کمکیفیتتر میشود. در برخی افراد، بالا رفتن استرس بدن و کورتیزول در دوره ناشتایی هم میتواند الگوی خواب را مختل کند. برخی افراد در زمان اجرای فستینگ متوجه میشوند که خواب آنها سبکتر شده، شبها زودتر بیدار میشوند یا به دلیل گرسنگی دیرتر به خواب میروند. در بعضی موارد، فاصله زیاد بین شام و خواب شبانه میتواند باعث بیقراری یا افت قند در ساعات پایانی شب شود. از سوی دیگر، اگر فرد در پنجره غذایی دچار پرخوری شود، بهویژه در ساعات پایانی شب، کیفیت خواب نیز ممکن است افت کند. بنابراین رابطه فستینگ و خواب میتواند در هر دو جهت مشکلساز شود.
بنابراین اگر بعد از شروع فستینگ خواب شما تغییر محسوسی کرد، باید زمانبندی و شدت آن را بازبینی کنید.
۷) یبوست و مشکلات گوارشی
کاهش دفعات غذا خوردن گاهی باعث میشود دریافت فیبر و مایعات نیز کمتر شود. در نتیجه، بعضی افراد در دوره فستینگ دچار یبوست، نفخ یا احساس سنگینی گوارشی میشوند.
اگر وعدههای غذایی بیشتر شامل غذاهای فرآوریشده، کمفیبر و حجیم باشند، احتمال این مشکلات بیشتر میشود. برعکس، مصرف سبزیجات، میوه، حبوبات، غلات کامل و آب کافی میتواند خطر یبوست را کاهش دهد.
۸) افت قند خون در افراد حساس
در افراد سالم، بدن معمولاً میتواند قند خون را در محدوده قابلقبول نگه دارد. اما در برخی افراد حساس، مخصوصاً کسانی که دیابت دارند یا داروهای کاهنده قند خون مصرف میکنند، فستینگ میتواند خطر افت قند خون را افزایش دهد.
علائم افت قند خون ممکن است شامل لرزش، تعریق، تپش قلب، ضعف شدید، گیجی یا تاری دید باشد. این وضعیت در بعضی موارد میتواند خطرناک باشد و نباید نادیده گرفته شود.
۹) بینظمی قاعدگی و اختلالات هورمونی
عوارض فستینگ در زنان ممکن است با مردان تفاوت داشته باشد. در برخی زنان، بهویژه اگر فستینگ با کاهش شدید کالری، استرس بالا، تمرین شدید یا کاهش وزن سریع همراه باشد، بدن ممکن است با تغییر در چرخه قاعدگی، افزایش خستگی، اختلال خواب یا تشدید علائم هورمونی واکنش نشان دهد. این موضوع در زنانی که سابقه بینظمی قاعدگی، PCOS، وزن پایین یا رژیمهای محدودکننده داشتهاند، اهمیت بیشتری دارد. بنابراین فستینگ برای زنان باید با حساسیت بیشتر و در صورت نیاز با نظارت متخصص انجام شود.
در برخی زنان، بهویژه زمانی که فستینگ با کاهش شدید کالری، استرس بالا، کاهش وزن سریع یا ورزش سنگین همراه باشد، ممکن است چرخه قاعدگی دچار بینظمی شود. این موضوع بهخصوص در زنانی که از قبل زمینه مشکلات هورمونی یا وزن پایین دارند، اهمیت بیشتری دارد.
بدن زنان نسبت به کمبود انرژی مزمن حساستر است و در صورت احساس فشار متابولیک، ممکن است با تغییر در ترشح برخی هورمونها واکنش نشان دهد.
۱۰) تشدید رابطه ناسالم با غذا
برای بعضی افراد، فستینگ میتواند به ایجاد وسواس غذایی، احساس گناه نسبت به خوردن، ترس از شکستن روزه یا الگوی خوردن و نخوردن افراطی منجر شود. این موضوع در افرادی که سابقه اختلال خوردن، پرخوری عصبی یا محدودیت غذایی شدید دارند، اهمیت بسیار زیادی دارد.
در افرادی که سابقه پرخوری عصبی، محدودیت غذایی افراطی یا وسواس نسبت به غذا دارند، فستینگ میتواند الگوی خوردن را بدتر کند. گاهی فرد در ساعات ناشتایی بیش از حد به غذا فکر میکند و در زمان مجاز غذا خوردن، کنترل خوردن خود را از دست میدهد. این چرخه میتواند هم سلامت روان را تحت تأثیر قرار دهد و هم باعث نوسان وزن، احساس گناه و بینظمی غذایی شود. به همین دلیل، اگر فستینگ برای شما حالت وسواس، ترس یا احساس شکست ایجاد میکند، ممکن است روش مناسبی نباشد.
در چنین مواردی، فستینگ نهتنها مفید نیست، بلکه ممکن است سلامت روان و رابطه فرد با غذا را بدتر کند.
چه کسانی باید در مورد فستینگ بیشتر احتیاط کنند؟
فستینگ برای همه افراد گزینه مناسبی نیست. بعضی گروهها باید تنها با نظر پزشک یا متخصص تغذیه به سراغ این روش بروند و در برخی موارد، بهتر است اصلاً از آن استفاده نکنند. فستینگ در افراد دارای مقاومت به انسولین یا دیابت باید با دقت ویژه انجام شود. در بعضی افراد، کاهش دفعات غذا خوردن میتواند به بهبود کنترل قند خون کمک کند، اما اگر فرد داروهای کاهنده قند خون مصرف میکند یا فاصله ناشتایی بیش از حد طولانی شود، خطر افت قند خون بالا میرود. همچنین در برخی افراد، نوسان شدید قند خون میتواند باعث گرسنگی، ضعف، تحریکپذیری و پرخوری جبرانی شود. بنابراین در این گروه، فستینگ نباید خودسرانه شروع شود و تنظیم آن باید بر اساس دارو، وضعیت قند خون و نظر پزشک باشد.
افرادی که BMI پایین دارند یا بهطور طبیعی لاغر هستند، باید در مورد فستینگ احتیاط بیشتری داشته باشند. در این افراد، کاهش بیشتر کالری میتواند به ضعف، افت انرژی، کاهش توده عضلانی، اختلال قاعدگی و تشدید کمبودهای تغذیهای منجر شود. برخلاف تصور رایج، فستینگ لزوماً برای افراد لاغر مفید نیست و در بسیاری موارد، خطر آن بیشتر از فایدهاش است. در این گروه، حفظ انرژی کافی و تأمین مواد مغذی معمولاً اولویت بیشتری دارد.
گروههای پرخطر شامل این افراد هستند:
- افراد مبتلا به دیابت، بهویژه مصرفکنندگان انسولین یا داروهای کاهنده قند خون
- زنان باردار یا شیرده
- نوجوانان و کودکان
- افراد دارای سابقه اختلالات خوردن
- کسانی که دچار فشار خون پایین هستند
- افراد مبتلا به بیماریهای مزمن کبد، کلیه یا قلب
- کسانی که BMI پایین دارند یا بهتازگی کاهش وزن شدید داشتهاند
- زنانی که سابقه بینظمی قاعدگی یا مشکلات هورمونی دارند
اگر فردی در یکی از این گروهها قرار دارد، شروع فستینگ بدون ارزیابی تخصصی میتواند با خطر همراه باشد.
چه زمانی فستینگ مناسب نیست؟
در برخی شرایط، فستینگ اساساً انتخاب مناسبی نیست. اگر فرد دچار ضعف شدید، بینظمی مکرر قاعدگی، اختلال خواب فعال، سابقه اختلال خوردن، افت فشار مکرر، دیابت کنترلنشده یا کاهش وزن شدید و ناخواسته باشد، بهتر است فستینگ را بهعنوان یک گزینه اصلی در نظر نگیرد. در این شرایط، اولویت با تثبیت وضعیت تغذیه، انرژی و سلامت عمومی است، نه محدود کردن زمان غذا خوردن.
فستینگ و تعامل با داروها
اگر داروهای خاصی مصرف میکنید، فستینگ میتواند فارماکوکینتیک (نحوه جذب و اثر) دارو را تغییر دهد. برای مثال، مصرف «متفورمین» (داروی رایج برای مقاومت به انسولین و PCOS) با معده خالی ممکن است عوارض گوارشی را تشدید کند. همچنین برخی داروهای فشار خون در ترکیب با فستینگ میتوانند باعث افت فشار شدیدتر شوند. هرگز بدون هماهنگی با پزشک، زمانبندی مصرف داروهای خود را با ساعات فستینگ تنظیم نکنید.
چگونه عوارض رژیم فستینگ را کمتر کنیم؟
اگر قصد دارید فستینگ را امتحان کنید، رعایت چند نکته میتواند احتمال بروز عوارض را کاهش دهد.
با مدلهای ملایمتر شروع کنید
شروع با الگوهایی مثل ۱۲/۱۲ یا ۱۴/۱۰ معمولاً منطقیتر از مدلهای سختگیرانهتر مانند ۱۶/۸ یا روزهداریهای طولانی است. بدن به زمان نیاز دارد تا با الگوی جدید سازگار شود.
کیفیت غذا را در پنجره غذایی جدی بگیرید
فستینگ زمانی بهتر عمل میکند که وعدههای غذایی شما متعادل باشند. دریافت کافی پروتئین، فیبر، چربی سالم و کربوهیدرات پیچیده به کاهش گرسنگی، جلوگیری از پرخوری و حفظ انرژی کمک میکند. برای جلوگیری از عوارضی مثل پرخوری جبرانی، ترکیب وعده اول در روز بسیار حیاتی است. اولین وعده بعد از پایان فستینگ نقش بسیار مهمی در کنترل اشتها، انرژی و قند خون دارد. اگر این وعده با خوراکیهای شیرین، نان سفید یا غذاهای بسیار فرآوریشده شروع شود، احتمال جهش قند خون، افت انرژی و پرخوری در ادامه روز بیشتر میشود. در مقابل، شروع پنجره غذایی با پروتئین کافی، سبزیجات، فیبر و چربی سالم میتواند احساس سیری را افزایش دهد و به بدن کمک کند که ورود به فاز تغذیه را با تعادل بیشتری انجام دهد و اشتها کنترل گردد. بنابراین فقط مدت فستینگ مهم نیست؛ کیفیت وعده خروج از فستینگ هم اهمیت زیادی دارد.
آب کافی بنوشید
کمآبی یکی از مهمترین دلایل بروز سردرد، ضعف و بیحالی در فستینگ است. نوشیدن آب کافی در طول روز اهمیت زیادی دارد. در برخی موارد، توجه به دریافت الکترولیتها نیز مفید است.
در طول فستینگ، فقط آب کافی مهم نیست؛ تعادل الکترولیتها نیز اهمیت دارد. کاهش دریافت سدیم، پتاسیم و منیزیم میتواند در برخی افراد باعث سردرد، ضعف، گرفتگی عضلات، بیحالی یا احساس ناپایداری شود. این موضوع بهویژه در افرادی که تعریق زیاد دارند، ورزش میکنند یا رژیم غذایی کمنمک و محدود دارند، بیشتر دیده میشود. در صورت نیاز و با نظر متخصص، توجه به جبران الکترولیتها میتواند بخشی از راهکار کاهش عوارض باشد.
خواب و استرس را مدیریت کنید
کمخوابی و استرس میتوانند تحمل گرسنگی را کمتر کنند و احتمال پرخوری را بالا ببرند. اگر خواب شما مختل است یا در دورهای پرتنش قرار دارید، فستینگ سختگیرانه معمولاً انتخاب مناسبی نیست.
فستینگ و محور استرس (کورتیزول)
فستینگ برای بدن یک استرس فیزیکی ایجاد میکند. اگر زندگی پرتنشی دارید یا شغلی دارید که فشار ذهنی بالایی به شما تحمیل میکند، فستینگِ طولانی میتواند کورتیزول (هورمون استرس) را بیش از حد بالا ببرد. کورتیزول بالا نه تنها باعث حفظ چربی شکمی میشود، بلکه میتواند منجر به شکست عضله و کاهش کیفیت خواب شود. اگر در دوره پرتنشی از زندگی هستید، فستینگهای طولانیمدت (مثل ۱۸ ساعت به بالا) ممکن است بیش از آنکه مفید باشند، آسیبزا باشند.
ورزش را با فستینگ هماهنگ کنید
اگر ورزش میکنید، بهخصوص تمرینات شدید یا قدرتی، لازم است زمان تمرین و دریافت غذا را طوری تنظیم کنید که افت انرژی یا اختلال در ریکاوری ایجاد نشود.
به علائم بدن توجه کنید
اگر فستینگ باعث ضعف شدید، افت قند، اختلال خواب، بینظمی قاعدگی، تپش قلب یا کاهش عملکرد روزانه میشود، این نشانهها را نباید نادیده گرفت. گاهی لازم است مدل فستینگ تغییر کند و گاهی هم بهتر است کاملاً کنار گذاشته شود.
دریافت رژیم فستینگ بدون صبحانه دریافت رژیم فستینگ بدون شام
چگونه پاسخ بدن خود را پایش کنیم؟
برای اینکه بفهمید فستینگ برای شما مفید است یا نه، فقط به ترازو نگاه نکنید. موارد زیر را در هفتههای اول یادداشت کنید:
- ثبات انرژی: آیا در طول روز دچار «Crash» یا افت ناگهانی انرژی میشوید؟
- کیفیت خواب: آیا شبها راحت به خواب میروید یا دچار بیقراری هستید؟
- خلقوخو: آیا تحریکپذیری یا اضطراب شما در روزهای فستینگ افزایش یافته است؟
- قاعدگی: (برای زنان) آیا طول چرخه یا شدت خونریزی تغییری کرده است؟
اگر پاسخ به این موارد منفی است، حتی با وجود کاهش وزن، فستینگ انتخابی شما احتمالاً به قیمت سلامت متابولیک شما تمام میشود.
چه زمانی باید فستینگ را متوقف کرد؟
اگر در طول فستینگ با علائم زیر مواجه شدید، لازم است رژیم را متوقف کنید و در صورت نیاز با پزشک مشورت داشته باشید:
- سرگیجه شدید یا غش
- تپش قلب غیرعادی
- ضعف مداوم
- افت قند خون
- بینظمی قاعدگی
- اختلال خواب شدید
- پرخوریهای مکرر و غیرقابلکنترل
- کاهش عملکرد روزانه یا ورزشی
پافشاری بر ادامه فستینگ در شرایطی که بدن بهوضوح با آن سازگار نیست، میتواند بیشتر از آنکه مفید باشد، آسیبزننده باشد.
جمعبندی
رژیم فستینگ میتواند برای بعضی افراد مفید باشد، اما همیشه بدون عارضه نیست. شایعترین عوارض آن شامل گرسنگی شدید، سردرد، ضعف، سرگیجه، افت انرژی، پرخوری جبرانی، یبوست، اختلال خواب، افت قند خون و در برخی زنان بینظمی قاعدگی است.
شدت این عوارض به نوع فستینگ، کیفیت تغذیه، شرایط پزشکی، میزان استرس، خواب و سبک زندگی فرد بستگی دارد. به همین دلیل، فستینگ نباید بهعنوان یک نسخه یکسان برای همه افراد در نظر گرفته شود.
اگر هدف شما از فستینگ کاهش وزن یا بهبود متابولیک است، بهتر است این روش را بهصورت تدریجی، انعطافپذیر و متناسب با شرایط بدن خود اجرا کنید. در صورت وجود بیماری زمینهای یا بروز علائم هشدار، مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه ضروری است.
سوالات متداول
آیا عوارض رژیم فستینگ طبیعی است؟
بعضی عوارض خفیف مثل گرسنگی یا سردرد در روزهای اول ممکن است موقتی باشند، اما علائم شدید یا مداوم طبیعی نیستند و باید جدی گرفته شوند.
شایعترین عوارض رژیم فستینگ چیست؟
گرسنگی شدید، سردرد، ضعف، سرگیجه، افت انرژی و پرخوری جبرانی از شایعترین عوارض فستینگ هستند.
آیا فستینگ میتواند باعث بینظمی قاعدگی شود؟
بله، در برخی زنان، بهویژه اگر فستینگ با کاهش شدید کالری، استرس یا ورزش سنگین همراه باشد، ممکن است چرخه قاعدگی را مختل کند.
آیا افراد دیابتی میتوانند فستینگ بگیرند؟
فقط با نظر پزشک. فستینگ در افراد دیابتی، بهخصوص کسانی که انسولین یا داروهای کاهنده قند خون مصرف میکنند، میتواند خطر افت قند خون ایجاد کند.
چگونه میتوان عوارض فستینگ را کاهش داد؟
شروع تدریجی، انتخاب مدلهای ملایمتر، نوشیدن آب کافی، مصرف وعدههای متعادل، خواب کافی و توجه به علائم بدن میتواند خطر عوارض را کمتر کند.
