توسط : اهمیت و شیوع اسهال در جهان
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی (WHO) در سال 2023، هر ساله بیش از 1.7 میلیارد مورد اسهال در سراسر جهان ثبت میشود. این آمار نشان میدهد که اسهال یکی از شایعترین اختلالات دستگاه گوارش در کودکان و بزرگسالان است و همچنان یک چالش مهم برای سلامت عمومی محسوب میشود.
اسهال چیست؟
اسهال به تغییر غیرطبیعی در قوام، حجم یا تعداد دفعات اجابت مزاج گفته میشود و معمولاً با مدفوع نرم یا آبکی همراه است. این وضعیت زمانی ایجاد میشود که تعادل جذب و ترشح آب و الکترولیتها در رودهها بههم بخورد.
از نظر بالینی، به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
- حاد: کمتر از دو هفته طول میکشد
- مزمن: بیش از دو هفته ادامه دارد
نشانهها و علائم
علائم اسهال بسته به علت ایجادکننده آن متفاوت است، اما شایعترین نشانهها شامل موارد زیر هستند:
- دفع مکرر مدفوع آبکی یا شل
- احساس فوریت برای رفتن به سرویس بهداشتی
- دلپیچه یا درد شکمی
- نفخ و تهوع
- تب خفیف در برخی موارد
در صورت مشاهده خون در مدفوع، کاهش وزن یا تب شدید، مراجعه به پزشک ضروری است.
انواع اسهال
اسهال آبکی
اسهال آبکی زمانی رخ میدهد که روده بزرگ نتواند آب و الکترولیتها را بهدرستی جذب کند یا ترشح آنها افزایش یابد. این نوع به دو دسته تقسیم میشود:
اسهال اسمزی (Osmotic):
در این حالت، مواد جذبنشده مانند لاکتوز یا شیرینکنندهها باعث کشیده شدن آب به داخل روده میشوند.
اسهال ترشحی (Secretory):
این نوع به دلیل افزایش ترشح آب و الکترولیتها رخ میدهد و اغلب با عفونتهای باکتریایی یا ویروسی مرتبط است.
اسهال چرب
این نوع زمانی ایجاد میشود که بدن نتواند چربیها را بهطور مؤثر هضم یا جذب کند. بیماریهایی مانند سلیاک یا نارسایی لوزالمعده از دلایل شایع این نوع اسهال هستند. مدفوع در این حالت بوی تند دارد و ممکن است کاهش وزن ایجاد شود.
اسهال التهابی
این نوع در اثر التهاب دیواره روده ایجاد میشود. بیماری کرون، کولیت اولسراتیو و عفونتهای شدید باکتریایی از علل مهم آن هستند. این نوع معمولاً با درد شکمی، تب و گاهی خونریزی همراه است.
علت ایجاد اسهال چیست؟
اسهال میتواند به دلایل متعددی ایجاد شود، از جمله:
- عفونتها: ویروسها، باکتریها و انگلها
- عدم تحمل غذایی: مانند عدم تحمل لاکتوز یا فروکتوز
- داروها: آنتیبیوتیکها، داروهای شیمیدرمانی و آنتیاسیدهای حاوی منیزیم
- بیماریهای گوارشی: IBS، کرون، سلیاک، SIBO
- جراحیها: برداشتن کیسه صفرا یا بخشی از روده
درمان با روشهای خانگی
مهمترین اقدام برای درمان، جلوگیری از کمآبی بدن است. نوشیدن آب، محلول ORS، سوپهای رقیق و مایعات حاوی الکترولیت توصیه میشود. استراحت کافی و پرهیز از غذاهای چرب و تند نیز به بهبود سریعتر کمک میکند.
قویترین داروی گیاهی
برخی گیاهان دارویی میتوانند به کاهش علائم کمک کنند، از جمله:
- چای بابونه
- چای نعناع
- دمکرده زنجبیل
این گیاهان خاصیت ضدالتهابی دارند و حرکات روده را متعادل میکنند. پیش از مصرف مداوم، مشورت با پزشک توصیه میشود.
برای درمان چه بخوریم؟
در زمان ابتلا، مصرف غذاهای زیر مفید است:
- برنج سفید
- موز
- سیبزمینی پخته
- نان تست
این غذاها هضم آسانی دارند و فشار کمتری به دستگاه گوارش وارد میکنند.
غذاهایی که اسهال را تشدید میکنند
- محصولات لبنی
- غذاهای سرخشده و چرب
- غذاهای تند
- نوشیدنیهای کافئیندار
- الکل
- شیرینکنندههای مصنوعی
واکنش بدن افراد به غذاها متفاوت است، بنابراین باید شرایط فردی در نظر گرفته شود.
راههای پیشگیری
برای کاهش خطر ابتلا، رعایت نکات زیر مؤثر است:
- شستن مرتب دستها
- مصرف آب سالم
- واکسیناسیون کودکان علیه روتاویروس
- رعایت بهداشت غذایی در سفر
عوارض
مهمترین عارضه، کمآبی بدن است که در صورت عدم درمان میتواند عوارض جدی ایجاد کند. این وضعیت در کودکان، سالمندان و افراد با سیستم ایمنی ضعیف خطرناکتر است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در شرایط زیر مراجعه به پزشک ضروری است:
- ادامه اسهال بیش از دو روز
- تب شدید
- وجود خون یا مدفوع سیاه
- علائم کمآبی بدن
- اسهال شدید در کودکان
جمعبندی
اسهال یک اختلال شایع اما قابلمدیریت است. تشخیص بهموقع علت، حفظ هیدراتاسیون و اصلاح رژیم غذایی نقش مهمی در درمان دارند. در صورت شدت یا تداوم علائم، مراجعه به پزشک بهترین تصمیم است.
منابع علمی معتبر
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diarrhea/symptoms-causes/syc-20352241
https://www.cdc.gov/diarrhea/index.html
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK333544/
